Την ώρα που ο πόλεμος με τη Ρωσία συνεχίζεται, ένα διαφορετικό μέτωπο ανοίγει στο εσωτερικό της Ουκρανίας. Οι ανεξάρτητες αρχές καταπολέμησης της διαφθοράς ερευνούν υπόθεση εκατομμυρίων που αγγίζει υψηλόβαθμα πρόσωπα της κρατικής εξουσίας, ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι αποπέμπει κορυφαία συνεργάτιδά του χωρίς δημόσια εξήγηση και ένας μέχρι πρόσφατα στενός πολιτικός του σύμμαχος ζητά πλέον επιστροφή στις εκλογές.
Για τον Ουκρανό πρόεδρο, το πρόβλημα δεν είναι μία μόνο έρευνα. Είναι η ταυτόχρονη συσσώρευση υποθέσεων διαφθοράς, κοινωνικής δυσαρέσκειας και ανοικτής πολιτικής αμφισβήτησης σε μια περίοδο κατά την οποία η χώρα εξακολουθεί να βρίσκεται υπό στρατιωτικό νόμο.
Η κρίσιμη διάκριση: μέχρι στιγμής ο ίδιος ο Ζελένσκι δεν έχει κατονομαστεί ως ύποπτος στην υπόθεση. Η έρευνα όμως έχει φτάσει σε υψηλόβαθμα στελέχη του προεδρικού περιβάλλοντος, γεγονός που δημιουργεί σοβαρό πολιτικό πρόβλημα για την ηγεσία του.
Η επιχείρηση που έφτασε μέχρι το Προεδρικό Γραφείο
Το Εθνικό Γραφείο Καταπολέμησης της Διαφθοράς της Ουκρανίας, NABU, και η Ειδική Εισαγγελία Καταπολέμησης της Διαφθοράς, SAPO, ανακοίνωσαν ειδική επιχείρηση για την αποκάλυψη φερόμενης εγκληματικής οργάνωσης στην οποία, σύμφωνα με τις αρχές, εμπλέκονται νυν και πρώην βουλευτές καθώς και υψηλόβαθμα στελέχη του Προεδρικού Γραφείου.
Στο επίκεντρο βρίσκεται φερόμενο σχέδιο νομιμοποίησης περίπου 150 εκατομμυρίων χρίβνια, ποσό που αντιστοιχεί σε περίπου 3,3 έως 3,4 εκατ. δολάρια.
Σύμφωνα με τις μέχρι στιγμής πληροφορίες των ουκρανικών αρχών, στο δίκτυο φέρονται να συμμετείχαν μεταξύ άλλων ένας αναπληρωτής επικεφαλής του Προεδρικού Γραφείου, ένας πρώην βουλευτής και στελέχη κρατικής τράπεζας.
Οι αρχές υποστηρίζουν ότι μέρος των χρημάτων πέρασε μέσω κρατικού τραπεζικού ιδρύματος και συνδέεται με την καταβολή εγγύησης σε άλλη μεγάλη υπόθεση διαφθοράς.
Έρευνα στη Μούντρα – Και αποπομπή λίγες ώρες αργότερα
Την ίδια ημέρα πραγματοποιήθηκαν έρευνες σε χώρους που συνδέονται με την Ιρίνα Μούντρα, αναπληρώτρια επικεφαλής του Προεδρικού Γραφείου και μία από τις υψηλόβαθμες συνεργάτιδες του Ζελένσκι.
Λίγες ώρες αργότερα, ο Ουκρανός πρόεδρος υπέγραψε διάταγμα με το οποίο την απομάκρυνε από τη θέση της.
Η προεδρία δεν έδωσε δημόσια αιτιολογία για την αποπομπή. Η χρονική ακολουθία των δύο γεγονότων προκαλεί αναπόφευκτα ερωτήματα, χωρίς όμως από μόνη της να αποδεικνύει ότι η απόλυση έγινε εξαιτίας της έρευνας.
Τι γνωρίζουμε – και τι όχι
Η Μούντρα έχει συνδεθεί δημοσιογραφικά με την επιχείρηση και πραγματοποιήθηκαν έρευνες σε χώρους της. Ωστόσο, οι αρχές δεν είχαν αρχικά δημοσιοποιήσει τα ονόματα όλων των υπόπτων και δεν πρέπει η παρουσία της στην έρευνα να παρουσιάζεται αυτομάτως ως απόδειξη ενοχής.
Δεν είναι η πρώτη φορά που η διαφθορά πλησιάζει το περιβάλλον της προεδρίας
Η νέα υπόθεση δεν εμφανίζεται σε πολιτικό κενό. Η ουκρανική κυβέρνηση έχει βρεθεί επανειλημμένα αντιμέτωπη με ερευνητικές υποθέσεις που αφορούν υψηλόβαθμους αξιωματούχους, κρατικές εταιρείες και πρόσωπα με πολιτικές διασυνδέσεις.
Η ανεξαρτησία των NABU και SAPO έχει αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία όχι μόνο στο εσωτερικό της Ουκρανίας αλλά και στις σχέσεις με την Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς η αντιμετώπιση της διαφθοράς αποτελεί κρίσιμο κριτήριο για την ευρωπαϊκή πορεία της χώρας.
Και εκεί βρίσκεται ένα από τα πλέον άβολα σημεία για τον Ζελένσκι: όσο περισσότερες έρευνες φτάνουν σε ανώτερα στρώματα της εξουσίας, τόσο δυσκολότερο γίνεται για την προεδρία να παρουσιάζει τη διαφθορά αποκλειστικά ως πρόβλημα χαμηλότερων επιπέδων του κρατικού μηχανισμού.
Από στενός συνεργάτης, πολιτικός αμφισβητίας
Την κρίση κάνει ακόμη πιο δύσκολη η δημόσια παρέμβαση του πρώην υπουργού Άμυνας Μιχαΐλο Φεντόροφ, ενός πολιτικού που για χρόνια ανήκε στον κύκλο της εξουσίας του Ζελένσκι.
Ο Φεντόροφ απομακρύνθηκε από το υπουργείο Άμυνας τον Ιούλιο, μετά από μόλις έξι μήνες στη θέση, σε μια απόφαση που προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στο εσωτερικό της χώρας.
Τώρα προχωρά ένα βήμα παραπέρα: ζητά να δημιουργηθεί δρόμος για επιστροφή σε εκλογική διαδικασία ακόμη και υπό τις συνθήκες του πολέμου, υποστηρίζοντας ότι η Ουκρανία αντιμετωπίζει «συστημική κρίση διακυβέρνησης».
Πρόκειται για μια εξαιρετικά σοβαρή πολιτική παρέμβαση. Μέχρι πρόσφατα η συζήτηση για εκλογές εν μέσω πολέμου αντιμετωπιζόταν στην Ουκρανία ως σχεδόν απαγορευμένο θέμα, καθώς ο στρατιωτικός νόμος δεν επιτρέπει τη διεξαγωγή εθνικών εκλογών.
Εδώ υπάρχει πραγματικό πολιτικό δίλημμα: η διεξαγωγή εκλογών σε μια χώρα με εκατομμύρια εκτοπισμένους, κατεχόμενες περιοχές και εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες στις ένοπλες δυνάμεις παρουσιάζει τεράστιες πρακτικές και θεσμικές δυσκολίες. Από την άλλη, όσο παρατείνεται ο πόλεμος τόσο εντονότερη γίνεται η συζήτηση για το πότε και πώς θα επιστρέψει η χώρα σε πλήρη εκλογική κανονικότητα.
Οι διαδηλώσεις δεν τελείωσαν με την πρώτη εβδομάδα
Η αποπομπή Φεντόροφ είχε προκαλέσει ένα ασυνήθιστο για τις συνθήκες πολέμου κύμα δημόσιων κινητοποιήσεων.
Στα τέλη Ιουλίου, χιλιάδες πολίτες κατέβηκαν στους δρόμους του Κιέβου ζητώντας την επιστροφή του στο υπουργείο Άμυνας. Οι κινητοποιήσεις συνεχίστηκαν και τον Αύγουστο, έστω με μικρότερη συμμετοχή.
Μόλις στις 16 Αυγούστου, εκατοντάδες διαδηλωτές πραγματοποίησαν νέα πορεία στην ουκρανική πρωτεύουσα με συνθήματα υπέρ της επιστροφής Φεντόροφ, αλλά και απαιτήσεις για περισσότερο διάλογο μεταξύ κοινωνίας και προεδρίας.
Σε πλακάτ εμφανίστηκαν μάλιστα μηνύματα ιδιαίτερα επιθετικά για τον Ζελένσκι, όπως αναφορές ότι «ο πρόεδρος σαμποτάρει τη νίκη».
Ο Ζελένσκι αναγκάστηκε ήδη να αλλάξει και την κορυφή του στρατού
Η κοινωνική πίεση δεν έμεινε χωρίς αποτέλεσμα. Μία από τις βασικές απαιτήσεις των πρώτων κινητοποιήσεων ήταν η απομάκρυνση του αρχηγού των ουκρανικών ενόπλων δυνάμεων Ολεξάντρ Σίρσκι, με τον οποίο ο Φεντόροφ είχε έρθει σε ανοικτή σύγκρουση.
Ο Ζελένσκι τελικά απομάκρυνε τον Σίρσκι και τον αντικατέστησε με τον στρατηγό Μιχαΐλο Ντραπάτι. Ωστόσο, οι διαδηλωτές δεν σταμάτησαν εκεί και συνέχισαν να ζητούν την επιστροφή Φεντόροφ.
Αυτό έχει ιδιαίτερη πολιτική σημασία: δείχνει ότι η δυσαρέσκεια δεν περιοριζόταν σε μία προσωπική αντιπαράθεση μεταξύ υπουργού και στρατηγού, αλλά εξελίχθηκε σε ευρύτερη συζήτηση για τον τρόπο με τον οποίο ο Ζελένσκι λαμβάνει αποφάσεις και για το πόσο λογοδοτεί η προεδρία για αυτές.
Ο νέος υπουργός και το μήνυμα της Βουλής
Στις 19 Αυγούστου, η ουκρανική Βουλή ενέκρινε τον Γιεβγκένι Χμάρα ως νέο υπουργό Άμυνας, με 312 ψήφους υπέρ, επιχειρώντας να κλείσει μια παρατεταμένη περίοδο προσωρινής διοίκησης στο υπουργείο.
Την ίδια ημέρα εγκρίθηκε και η τοποθέτηση του Αντρέι Σιμπίχα στο υπουργείο Εξωτερικών, στο πλαίσιο της ευρύτερης αναδιάταξης της κυβέρνησης.
Οι διορισμοί μπορούν να κλείσουν θεσμικά κενά. Δεν μπορούν όμως από μόνοι τους να εξαφανίσουν τα πολιτικά ερωτήματα που έχουν ήδη δημιουργηθεί.
Το πρόβλημα του Ζελένσκι είναι πλέον πολιτικό
Ο Ζελένσκι εξακολουθεί να ηγείται μιας χώρας που βρίσκεται σε πόλεμο και οποιαδήποτε αποτίμηση της εσωτερικής κατάστασης οφείλει να λαμβάνει υπόψη αυτή την εξαιρετική συνθήκη.
Αυτό όμως δεν ακυρώνει τα ζητήματα λογοδοσίας. Ο πόλεμος δεν μετατρέπει αυτομάτως κάθε κυβερνητική επιλογή σε υπεράνω ελέγχου ούτε καταργεί το δικαίωμα των Ουκρανών να απαιτούν εξηγήσεις για διαφθορά, αποπομπές υπουργών και αποφάσεις της προεδρίας.
Και αυτή τη στιγμή ο Ζελένσκι βρίσκεται αντιμέτωπος με μια ιδιαίτερα δυσάρεστη σύμπτωση γεγονότων:
- μια μεγάλη έρευνα διαφθοράς έχει φτάσει στο Προεδρικό Γραφείο,
- υψηλόβαθμη συνεργάτιδά του αποπέμφθηκε την ημέρα των ερευνών,
- ένας πρώην στενός συνεργάτης του μετατρέπεται σε πολιτικό αμφισβητία,
- οι κινητοποιήσεις στους δρόμους συνεχίζονται,
- και για πρώτη φορά μετά την έναρξη της εισβολής η συζήτηση για εκλογές αποκτά ισχυρό εσωτερικό πολιτικό εκφραστή.
Το κρίσιμο ερώτημα πλέον δεν είναι αν ο Ζελένσκι μπορεί να απομακρύνει έναν συνεργάτη ή να αλλάξει έναν υπουργό. Είναι αν μπορεί να πείσει την ουκρανική κοινωνία ότι το σύστημα εξουσίας γύρω από την προεδρία παραμένει υπό πραγματικό έλεγχο και λογοδοσία — την ώρα που οι ίδιες οι ανεξάρτητες αρχές της χώρας χτυπούν την πόρτα του Προεδρικού Γραφείου.
